به گزارش پایگاه خبری طنین البرز، مرتضی ضرابی، مدیرعامل شرکت فناوری بنیاخته‌های رویان، امروز در نشست خبری با اصحاب رسانه که به مناسبت «روز جهانی خون بندناف» در جهاد دانشگاهی استان البرز برگزار شد، به تشریح اهمیت ذخیره‌سازی خون بندناف، دستاوردهای شرکت فناوری بنیاخته‌های رویان، جایگاه ایران در حوزه بانک‌های خون بندناف و آخرین اقدامات انجام‌شده در زمینه استفاده درمانی از سلول‌های بنیادی پرداخت.
وی با اشاره به اهمیت جهانی خون بندناف به‌عنوان یکی از منابع ارزشمند سلول‌های بنیادی در حوزه پزشکی اظهار کرد: موضوع خون بندناف از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است؛ چراکه این منبع می‌تواند در حوزه پزشکی مورد استفاده قرار گیرد و فرصتی است که شاید برای بسیاری از خانواده‌ها دیگر تکرار نشود. امکان استفاده از این فرصت تنها در زمان تولد فرزند وجود دارد و به همین دلیل، روز جهانی خون بندناف بهانه‌ای برای یادآوری اهمیت این موضوع است.
مدیرعامل شرکت فناوری بنیاخته‌های رویان افزود: هفدهم نوامبر هر سال، مصادف با ۲۶ آبان‌ماه امسال، به‌عنوان روز جهانی خون بندناف نام‌گذاری شده است. با توجه به اینکه هر سال در این استان و با حمایت دوستانمان در جهاد دانشگاهی، نشست‌هایی به همین مناسبت برگزار می‌کنیم، اصحاب رسانه نیز کم‌وبیش با موضوع خون بندناف و اهمیت آن آشنایی دارند؛ با این حال، برای تشریح دستاوردهای این حوزه لازم است ابتدا توضیحاتی درباره خون بندناف و سلول‌های بنیادی ارائه کنم.
راه‌اندازی بانک خون بندناف رویان در سال ۱۳۸۴
ضرابی با اشاره به تاریخچه فعالیت این مجموعه بیان کرد: شرکت فناوری بنیاخته‌های رویان یا همان بانک خون بندناف، در سال ۱۳۸۴ با همت و یاد مرحوم دکتر کاظمی آشتیانی راه‌اندازی شد تا بتواند منبعی از سلول‌های بنیادی مورد نیاز مراکز پیوند را تأمین کند. در ابتدای فعالیت، جمع‌آوری خون بندناف را آغاز کردیم، اما به‌تدریج منابع دیگر سلول‌های بنیادی نیز مورد توجه قرار گرفتند.
وی اظهار کرد: به همین دلیل، شرکت فناوری بنیاخته‌های رویان امروز به یک بانک جامع سلول‌های بنیادی تبدیل شده است. در حال حاضر، سلول‌های بنیادی خون بندناف، مغز استخوان، خون محیطی، بافت چربی، بافت بندناف و پالپ دندان شیری را جمع‌آوری و ذخیره‌سازی می‌کنیم و به همین دلیل عنوان بانک جامع سلول‌های بنیادی را داریم. سلول بنیادی، یک سلول اولیه و مادر است که دو ویژگی را به‌صورت هم‌زمان دارد.
مدیرعامل شرکت فناوری بنیاخته‌های رویان توضیح داد: نخست اینکه می‌تواند به سلولی مشابه خودش تبدیل شود و دوم اینکه قابلیت تمایز و تبدیل‌شدن به سلول‌های دیگر را دارد. به هر سلولی که این دو ویژگی را داشته باشد، سلول بنیادی گفته می‌شود. دو نوع سلول بنیادی مهم داریم؛ خونساز و غیرخونساز یا همان سلول مزانشیمی. تفاوت این دو نوع در کاربرد آن‌هاست.
ضرابی اذعان کرد: سلول بنیادی خونساز برای بیماری‌های خونی و سلول بنیادی غیرخونساز یا مزانشیمی برای بیماری‌های غیرخونی قابل استفاده است. سلول‌های بنیادی خونساز را می‌توان از خون محیطی، یعنی خونی که در رگ‌ها جریان دارد، مغز استخوان و خون بندناف جداسازی کرد. سلول‌های بنیادی مزانشیمی یا غیرخونساز نیز از منابعی مانند بافت بندناف، بافت چربی و پالپ دندان قابل جداسازی هستند.
وی مطرح کرد: بافت بندناف همان بخشی از بندناف است که پس از تولد نوزاد قطع می‌شود و به‌عنوان یکی از منابع سلول‌های بنیادی مزانشیمی مورد استفاده قرار می‌گیرد. سلول‌های بنیادی خونساز مشخصاً در بیماری‌هایی با منشأ خونی، از جمله انواع سرطان‌های خون، تالاسمی، بیماری‌های نقص سیستم ایمنی و کم‌خونی‌های مادرزادی استفاده می‌شوند.
مدیرعامل شرکت فناوری بنیاخته‌های رویان ادامه داد: سلول‌های بنیادی غیرخونساز یا مزانشیمی نیز در حوزه بیماری‌های غیرخونی، از جمله فلج مغزی، اوتیسم، آرتروز و بیماری‌های قلبی مورد توجه قرار دارند. به این معنا که استفاده از سلول بنیادی سالم در این بیماری‌ها می‌تواند به بهبود شرایط بیماران کمک کند که در ادامه به مصادیق آن اشاره خواهم کرد.
توسعه فعالیت‌ها از ذخیره‌سازی خون بندناف تا تولید محصولات زیست‌پزشکی
ضرابی با اشاره به دستاوردهای این مجموعه طی بیش از دو دهه فعالیت اظهار کرد: با توجه به اینکه بیش از دو دهه از فعالیت بانک خون بندناف و شرکت فناوری بنیاخته‌های رویان می‌گذرد، لازم است به برخی از دستاوردهای این مجموعه اشاره کنم. در حال حاضر بانک منابع مختلف سلول‌های بنیادی را در اختیار داریم و در کنار بانک خون بندناف، بانک مغز استخوان، بافت بندناف و پالپ دندان نیز راه‌اندازی شده است.
وی عنوان کرد: علاوه بر این، از ضمائم زایمانی مانند پرده‌های جنینی که پس از تولد نوزاد معمولاً دور انداخته می‌شوند، استفاده کرده و با فرآوری آنها نوعی زخم‌پوش تولید کرده‌ایم که تصویر آن را در ادامه ارائه خواهم کرد. همچنین توانسته‌ایم سرم خون بندناف را فرآوری کنیم و عصاره جفت را نیز تولید کرده‌ایم. از سوی دیگر، از نمونه‌های خون بندناف در پیوند و درمان بیماری‌های مختلف استفاده شده است.
مدیرعامل شرکت فناوری بنیاخته‌های رویان گفت: در حال حاضر در بیماران خونی، حوزه ارتوپدی و بیماران عصبی، به‌ویژه کودکان مبتلا به فلج مغزی، استفاده از سلول‌های بنیادی در حال انجام است. کارآزمایی‌های بالینی مختلفی در این زمینه انجام شده است، یکی دیگر از اقدامات مهم مجموعه، راه‌اندازی پالایشگاه محصولات زایمانی است که امیدواریم فاز نخست آن در هفته‌های آینده و به مناسبت روز جهانی خون بندناف افتتاح شود.
ذخیره‌سازی خون بندناف و شرایط نگهداری آن
ضرابی ضمن تشریح فرآیند جمع‌آوری و ذخیره‌سازی خون بندناف گفت: خون بندناف همان خونی است که در جفت و بندناف جریان دارد و پس از تولد نوزاد می‌توان آن را جمع‌آوری کرد. حجم این خون معمولاً بین ۸۰ تا ۲۰۰ میلی‌لیتر است. پس از جمع‌آوری خون بندناف، نمونه به فضای اتاق تمیز منتقل می‌شود و سلول‌های بنیادی تک‌هسته‌ای آن جداسازی می‌شوند.
وی ادامه داد: سپس پس از انجام آزمایش‌ها و کنترل‌های کیفی، نمونه‌ها در مخازنی حاوی نیتروژن مایع نگهداری می‌شوند. این نمونه‌ها قابلیت نگهداری طولانی‌مدت دارند و امکان ذخیره‌سازی آنها برای بیش از ۲۵ سال وجود دارد. حتی در مطالعات و گزارش‌های موجود، امکان نگهداری تا ۳۰ سال نیز مطرح شده است. ما نیز حدود دو دهه است که در این مجموعه نمونه‌های سلولی را ذخیره‌سازی می‌کنیم.
مدیرعامل شرکت فناوری بنیاخته‌های رویان با اشاره به دو شیوه اصلی فعالیت بانک‌های خون بندناف خاطرنشان کرد: در بانک خون بندناف دو مدل ذخیره‌سازی وجود دارد؛ مدل نخست، بانک خصوصی یا خانوادگی است که در آن خانواده‌ها نمونه خون بندناف فرزند خود را برای استفاده احتمالی در آینده ذخیره می‌کنند و مالکیت نمونه نیز در اختیار خود خانواده باقی می‌ماند.
ضرابی ادامه داد: مدل دوم، بانک عمومی خون بندناف است. در این مدل، خانواده‌ها نمونه خون بندناف فرزند خود را به بانک اهدا می‌کنند و آن را در اختیار بانک قرار می‌دهند. در این شرایط، خانواده دیگر مالکیتی بر نمونه ذخیره‌شده نخواهد داشت و نمونه در بانک عمومی برای استفاده‌های درمانی احتمالی قرار می‌گیرد. خوشبختانه در مجموعه رویان هر دو نوع بانک، یعنی بانک خصوصی و بانک عمومی خون بندناف، فعال هستند.
ذخیره‌سازی بیش از ۲۶۰ هزار نمونه در بانک خصوصی خون بندناف رویان
وی با اعلام آمار نمونه‌های ذخیره‌شده در این مجموعه گفت: در بانک خصوصی خون بندناف رویان تاکنون بیش از ۲۶۰ هزار نمونه خون بندناف ذخیره‌سازی شده است. در بانک عمومی نیز نزدیک به پنج هزار نمونه ذخیره شده است. بانک خون بندناف رویان در نقشه جهانی بانک‌های خون بندناف نیز به ثبت رسیده و این موضوع نشان‌دهنده حضور و فعالیت مجموعه در سطح بین‌المللی است.
مدیرعامل شرکت فناوری بنیاخته‌های رویان با تشریح جایگاه ملی این مجموعه اظهار کرد: در حال حاضر بزرگ‌ترین و می‌توان گفت تنها مجموعه فعال در کشور هستیم که هر دو نوع بانک خصوصی و عمومی خون بندناف را در اختیار دارد و در زمینه ذخیره‌سازی سلول‌های بنیادی فعالیت می‌کند. شبکه گسترده‌ای از دفاتر بانک خون بندناف در سراسر کشور ایجاد کرده‌ایم و نزدیک به ۵۰ دفتر نمایندگی در نقاط مختلف کشور داریم که وظیفه جمع‌آوری نمونه‌های خون بندناف را برعهده دارند.
ضرابی در ادامه سخنان خود اعلام کرد: همچنین توانسته‌ایم با استفاده از سلول‌های بنیادی، درمان‌های موفقی را در این زمینه تجربه کنیم. دفتر بانک خون بندناف استان البرز نیز یکی از دفاتر فعال ما در این زمینه است و از جمله دفاتر برتر مجموعه در سطح کشور محسوب می‌شود. در سطح خاورمیانه و آسیای غربی، از نظر ذخیره‌سازی سلول‌های بنیادی جزو سه مجموعه و مرکز برتر هستیم.
وی اذعان کرد: با توجه به حجم عملیات، تجربه بالینی و پوشش ملی، کشور ما در این زمینه پیشرو است و توانسته ظرفیت قابل توجهی را در حوزه ذخیره‌سازی نمونه‌های سلولی ایجاد کند. با ذخیره‌سازی بیش از ۲۶۰ هزار نمونه، بزرگ‌ترین ظرفیت ذخیره‌سازی خون بندناف را در سطح منطقه در اختیار داریم و با افتخار اعلام می‌کنیم که رویان در طبقه‌بندی جهانی بانک‌های خون بندناف، از نظر حجم نمونه‌های ذخیره‌شده، رتبه دوم را در اختیار دارد.
ضرابی با تاکید بر اینکه این جایگاه به دلیل حجم ذخیره‌سازی، دامنه فعالیت‌ها و اقداماتی است که در حوزه بین‌الملل انجام داده‌ایم. با وجود تمام مشکلات و محدودیت‌هایی که در زمینه تحریم‌ها و چالش‌های ناشی از آن وجود داشته است، توانسته‌ایم این حجم از نمونه‌ها را ذخیره‌سازی کنیم. نکته قابل توجه این است که حتی برخی بانک‌هایی که با فاصله زمانی کوتاهی پس از ما راه‌اندازی شده‌اند، آمار ذخیره‌سازی آنها در کشورهای خود به یکصد هزار نمونه نیز نمی‌رسد.
مدیرعامل شرکت فناوری بنیاخته‌های رویان با اعلام اینکه توانسته‌ایم از نظر تعداد نمونه‌های ذخیره‌شده، رتبه دوم جهانی را به دست آوریم و از این بابت خدا را شاکریم، با اشاره به افزایش استفاده از نمونه‌های ذخیره‌شده در فرآیندهای درمانی خاطرنشان کرد: تعداد قابل توجهی از نمونه‌های ذخیره‌شده ما برای درمان بیماری‌های خونی و بیماری‌های عصبی مورد استفاده قرار گرفته‌اند.
انجام کارآزمایی بالینی سلول‌های بنیادی در ۱۵۰ کودک مبتلا به فلج مغزی
ضرابی افزود: آمار استفاده از نمونه‌ها در بیماری‌های عصبی تقریباً به دو برابر افزایش یافته و در بیماری‌های خونی نیز افزایش مشابهی داشته‌ایم. در واقع، تعداد بیشتری از بیماران توانسته‌اند از نمونه‌های خون بندناف ذخیره‌شده در رویان استفاده کنند.
ضرابی در ادامه به یکی از مهم‌ترین دستاوردهای درمانی این مجموعه در حوزه بیماری‌های عصبی اشاره کرد و گفت: یکی از پیوندهای موفقی که با استفاده از سلول‌های بنیادی بندناف در حوزه بیماری‌ها داشته‌ایم، مربوط به بیماری فلج مغزی است. کودکانی که دچار این بیماری یا همان سی‌پی (CP) هستند، با اختلالات حرکتی و تکلمی مواجه می‌شوند و ممکن است مشکلاتی در شنوایی، بینایی و یادگیری نیز داشته باشند.
مدیرعامل شرکت فناوری بنیاخته‌های رویان ادامه داد: کارآزمایی بالینی استفاده از سلول‌های بنیادی در این بیماری را در کشور آغاز کردیم. این کارآزمایی برای ۱۵۰ کودک انجام شد و پس از سه سال با موفقیت به پایان رسید. در حال حاضر، فلج مغزی تنها بیماری در حوزه اطفال است که وزارت بهداشت برای استفاده از سلول‌های بنیادی خون بندناف و بافت بندناف در آن مجوز صادر کرده است.
وی ضمن ابراز خرسندی از اینکه امکانی فراهم شده تا بتوانیم در کودکان مبتلا به فلج مغزی از سلول‌های بنیادی بندناف برای بهبود شرایط آنها استفاده کنیم، با اشاره به نتایج مشاهده‌شده در کودکان شرکت‌کننده در این فرآیند درمانی اظهار کرد: اگر فیلم کودکان پیوند شده را ببینید مشاهده می کنید کودکانی که با اختلالات قابل توجهی در زمینه اسپاسم عضلانی، وضعیت حرکتی، بینایی و تکلم مواجه بودند، تا چه میزان بهبودی پیدا کرده‌اند.
صدور مجوز استفاده از سلول‌های بنیادی در درمان آرتروز
مدیرعامل شرکت فناوری بنیاخته‌های رویان افزود: این کودکان توانسته‌اند از ظرفیت‌های جسمانی خود بهتر استفاده کنند و شرایط بهتری را تجربه کنند. فاز دوم کارآزمایی بالینی فلج مغزی به پایان رسیده و بیماران در حال حاضر خدمات مربوطه را دریافت می‌کنند. بیماری دیگری که مجوز استفاده از سلول‌های بنیادی برای آن در بزرگسالان صادر شده، مشکل آرتروز است و تأثیر بسیار خوبی در بازسازی غضروف در افرادی داشته است.
ضرابی اعلام کرد: آرتروز یکی از بیماری‌های شایع در میان بزرگسالان است و استفاده از ظرفیت سلول‌های بنیادی می‌تواند در این حوزه مورد توجه قرار گیرد. گاهی مطرح می‌شود که احتمال استفاده از این سلول‌ها ممکن است پایین باشد، اما باید توجه داشت که کم بودن احتمال وقوع یک حادثه، هرگز به معنای بی‌اثر بودن یا بی‌ارزش بودن راه‌های مقابله با آن حادثه نیست. بسیاری از اتفاقات ممکن است به‌ندرت رخ دهند، اما می‌توانند هزینه‌های بسیار زیادی را به افراد و نظام سلامت تحمیل کنند.
وی اظهار کرد: به همین دلیل، سیاستی که در دنیا درباره ذخیره‌سازی خون بندناف دنبال می‌شود، توسعه ظرفیت ذخیره‌سازی سلول‌های بنیادی برای مواجهه با چنین شرایطی است. سلول‌های بنیادی خون بندناف در لحظه تولد و تنها یک بار در دسترس هستند. پس از تولد نوزاد، معمولاً بندناف و خون موجود در آن به‌عنوان زباله دور ریخته می‌شوند و اگر از این فرصت غیرقابل بازگشت استفاده نشود، طبیعتاً امکان جبران آن در آینده وجود نخواهد داشت.
مدیرعامل شرکت فناوری بنیاخته‌های رویان ادامه داد: سیاستی که در حوزه بانک‌های خون بندناف دنبال می‌شود، مدیریت ریسک‌هایی است که احتمال وقوع آنها پایین بوده، اما ممکن است پیامدهای بسیار سنگینی داشته باشند. اگر فردی در آینده به پیوند نیاز پیدا کند و سلول مناسب برای پیوند او در دسترس نباشد، این موضوع می‌تواند پیامدهای سنگینی در حوزه سلامت به همراه داشته باشد.
ذخیره‌سازی سلول‌های بنیادی؛ حفظ قدرت انتخاب پزشکی برای آینده فرزندان
ضرابی با تشبیه بانک خون بندناف به یک منبع پشتیبان برای خانواده‌ها گفت: ما سلول بنیادی خون بندناف را به‌عنوان یک سپر دفاعی برای روز مبادا می‌دانیم؛ چراکه ممکن است در آینده بیماری‌هایی اتفاق بیفتند که در آن زمان، ارزش استفاده از این مخزن ذخیره‌شده چندین برابر شود. آینده پزشکی بازساختی به سمتی حرکت می‌کند که بتوان از پروتکل‌های درمانی جدید برای بیماری‌های مختلف استفاده کرد.
وی اذعان کرد: در این مسیر، ترکیب منابع مختلف سلولی، از جمله خون بندناف، بافت بندناف و سلول‌های بنیادی دندان، می‌تواند نقش مهمی داشته باشد. ما معتقدیم با ذخیره‌سازی خون بندناف، در واقع قدرت انتخاب پزشکی برای آینده فرزندان خود را حفظ می‌کنیم. علم پزشکی با سرعت زیادی در حال پیشرفت است و ذخیره‌سازی سلول‌های بنیادی می‌تواند هدیه‌ای برای فرزندان باشد.
مدیرعامل شرکت فناوری بنیاخته‌های رویان در پاسخ به این سوال یکی از خبرنگاران مبنی بر اینکه آیا با ذخیره‌سازی خون بندناف می‌توان همه بیماری‌ها را درمان کرد؟ توضیح داد: خیر، چنین چیزی صحت ندارد. واقعیت این است که خون بندناف منبعی ارزشمند است که می‌تواند در درمان‌هایی که در حال حاضر اثبات شده‌اند و همچنین درمان‌هایی که ممکن است در آینده با پیشرفت علم پزشکی به مرحله استفاده برسند، مورد استفاده قرار گیرد.
ضرابی با اشاره به قابلیت نگهداری طولانی‌مدت سلول‌های بنیادی بیان کرد: این سلول‌ها برای مدت طولانی قابل نگهداری هستند. حتی کودکانی که نمونه‌های آنها ذخیره‌سازی شده است، پس از رسیدن به سن بلوغ، خودشان مالک این دارایی خواهند بود و می‌توانند درباره ادامه نگهداری نمونه‌های خود تصمیم بگیرند. این نمونه‌ها در واقع بخشی از تاریخچه بیولوژیک فرزندان محسوب می‌شوند و آنها در آینده می‌توانند درباره نحوه استفاده یا ادامه نگهداری این منابع تصمیم‌گیری کنند.
تولید زخم‌پوش از پرده‌های جنینی و استفاده در درمان سوختگی و زخم‌های دیابتی
وی در بخش دیگری از سخنان خود با معرفی ضمائم زایمانی و محصولات تولیدشده از آنها گفت: بخش‌هایی که پس از تولد نوزاد از رحم خارج می‌شوند، ضمائم زایمانی هستند و بندناف یکی از این بخش‌هاست که پس از تولد قطع و گره زده می‌شود. بخش دیگر، پرده جنینی است؛ همان پرده‌ای که جنین را در داخل رحم احاطه می‌کند. در حال حاضر از این پرده‌های جنینی، محصول زخم‌پوش تولید کرده‌ایم که کاربردهای متعددی در حوزه پزشکی دارد.
مدیرعامل شرکت فناوری بنیاخته‌های رویان با بیان اینکه این زخم‌پوش در درمان سوختگی‌ها، زخم‌های دیابتی و جراحی‌های قرنیه مورد استفاده قرار می‌گیرد، به کاربرد بافت بندناف اشاره کرد و گفت: از خود بافت بندناف نیز سلول‌های بنیادی جداسازی می‌شوند و به‌عنوان سلول‌های بنیادی مزانشیمی مورد استفاده قرار می‌گیرند. پالپ دندان یکی دیگر از منابع سلول‌های بنیادی است که راه‌اندازی شده است.
راه‌اندازی نخستین پالایشگاه فرآورده‌های زیست‌پزشکی از ضمائم زایمانی
ضرابی با اعلام اینکه در حال حاضر خدمات این بخش بیشتر به مراکز تحقیقاتی ارائه می‌شود و امیدواریم هم‌زمان با راه‌اندازی پالایشگاه بتوانیم خدمات مربوط به بانک پالپ دندان را نیز به خانواده‌هایی که تمایل دارند دندان شیری فرزندان خود را ذخیره‌سازی کنند، ارائه دهیم، یکی از مهم‌ترین اقدامات پیشرو را راه‌اندازی نخستین پالایشگاه فرآورده‌های زیست‌پزشکی از ضمائم زایمانی عنوان کرد.
وی با بیان اینکه فاز نخست این پالایشگاه قرار است هفته آینده و به مناسبت روز جهانی خون بندناف به بهره‌برداری برسد، درباره اهداف و وظایف این پالایشگاه گفت: قرار است تمام ضمائم زایمانی که پیش‌تر به آنها اشاره کردم، از جمله جفت، خون بندناف، پرده‌های جنینی و مایع آمنیوتیک، در این پالایشگاه فرآوری شوند. پیش‌بینی ما این است که بتوانیم از طریق این پالایشگاه، بیش از ۲۰ محصول در حوزه پزشکی استحصال و تولید کنیم.
مدیرعامل شرکت فناوری بنیاخته‌های رویان در ادامه اظهار کرد: در واقع، این مجموعه نخستین مدل جهانی پالایشگاه فرآورده‌های زایمانی خواهد بود که به بهره‌برداری می‌رسد و می‌تواند محصولات متعددی را که در حوزه پزشکی کاربرد دارند، عرضه کند. راه‌اندازی این پالایشگاه ظرفیت جدیدی را برای فرآوری ضمائم زایمانی و تولید محصولات مورد نیاز حوزه پزشکی ایجاد خواهد کرد.
ضرابی همچنین با اشاره به فرآوری سرم خون بندناف به‌عنوان یکی دیگر از محصولات این مجموعه گفت: سرم خون بندناف نیز از دیگر محصولاتی است که توانسته‌ایم فرآوری کنیم و قرار است در هفته آینده از آن رونمایی شود. پس از اینکه امکان استفاده از سلول‌های بنیادی در بیماران مبتلا به فلج مغزی و آرتروز به نتایج قابل قبولی رسید و مجوزهای مربوطه صادر شد، کارآزمایی‌های بالینی دیگری را نیز برای بیماری‌های مختلف آغاز کردیم.
وی در پایان خاطرنشان کرد: در حال حاضر کارآزمایی‌های بالینی استفاده از سلول‌های بنیادی برای کودکان مبتلا به اوتیسم، بیماران مبتلا به دیابت نوع یک، آلزایمر، پارکینسون و بیماری ام‌اس آغاز شده است. امیدواریم با تکمیل این کارآزمایی‌های بالینی و مشخص‌شدن نتایج آنها، بتوانیم در آینده از سلول‌های بنیادی برای درمان این بیماری‌ها نیز استفاده کنیم.
خبرنگار: صدیقه صباغیان
انتهای پیام/
